Life is stories & faces

Ιωάννα Παπαντωνίου: Συλλέγοντας την παράδοση

H γυναίκα που ταύτισε το όνομα της με το ελληνικό παραδοσιακό ένδυμα - με τον πλέον σύγχρονο και πρωτοποριακό τρόπο - μιλά για τη μόδα, το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα και για το πως είναι να είσαι η πρώτη γυναίκα ενδυματολόγος του ελληνικού θεάτρου.
 
Έχει σχεδιάσει τα κοστούμια σε κάποιες από τις σημαντικότερες παραστάσεις του σύγχρονου ελληνικού θεάτρου δουλεύοντας δίπλα σε σκηνοθέτες θρύλους, όπως ο Αλέξης Σολομός, ο Αλέξης Μινωτής, ο Κάρολος Κουν και ο Κώστας Τσιάνος. Ταυτόχρονα είναι ταυτισμένη με το βραβευμένο Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα, γνωστό ως ΠΛΙ το οποίο ίδρυσε στο Ναύπλιο στη μνήμη του πατέρα της Βασίλειου Παπαντωνίου.
 
Το όνομα της Ιωάννας Παπαντωνίου και το εξαιρετικό της έργο πάνω στη μελέτη του παραδοσιακού ενδύματος ήρθε και πάλι στο προσκήνιο με αφορμή την σπουδαία έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη με τίτλο «Ντουλαμάς ο Μεγαλοπρεπής». Τόσο τα εκθέματα της έκθεσης όσο και τα πάνω από 3000 κομμάτια που βρίσκονται στο ΠΛΙ είναι αποτέλεσμα της μακρόχρονης έρευνας της σε κάθε γωνιά της Ελλάδας. Φορεσιές, παιχνίδια, χρηστικά αντικείμενα, αργαλειoί, εργαλεία και ό,τι άλλο παρέπεμπε σε μια εποχή που έχει πια χαθεί ανασύρθηκε από ξεχασμένα μπαούλα σε ορεινά και όχι μόνο χωριά σε όλη την ελληνική επικράτεια.
 
«Από μικρό παιδί πήγαινα πολύ συχνά στο θέατρο. Κυρίως στη Λυρική Σκηνή με τον θείο μου. Το πρώτο θεατρικό έργο που είδα ήταν η οπερέτα «Η εύθυμη χήρα» του Φραντς Λέχαρ, που μου έμεινε αξέχαστη. Τότε αποφάσισα –και δεν άλλαξα ποτέ γνώμη– πως αυτό που ήθελα να κάνω στη ζωή μου ήταν να σχεδιάζω ρούχα για θεατρικές παραστάσεις». Σύντομα κατάλαβε πως το όνειρο της να σπουδάσει ενδυματολογία δεν θα ήταν άμεσα εφικτό και έτσι αφοσιώθηκε σε ό, τι πιο κοντινό σε αυτό υπήρχε στην ζωή της. Στις παραστάσεις του Λυκείου των Ελληνίδων Αθηνών. Εκεί χόρευε από τα οχτώ της  χρόνια, ενώ μεγαλώνοντας ξεκίνησε και να διδάσκει και για σχεδόν δύο δεκαετίες ταξίδεψε μαζί με άλλα μέλη στην ελληνική επαρχία, καταγράφοντας τους χορούς και τις τοπικές φορεσιές κάθε τόπου.
 
Πολλά από αυτά τα ταξίδια έγιναν μέσα στα δύσκολα χρόνια της μετεμφυλιακής περιόδου. «Τη δεκαετία του '50, για να πάει κάποιος στην επαρχία, έπρεπε να πάρει άδεια από την Ασφάλεια. Πηγαίνοντας εκεί ήταν σαν να έφτανες σε μια άλλη ήπειρο. Τα χωριά δεν είχαν ηλεκτρικό ρεύμα και νερό, οι δρόμοι δεν ήταν ασφαλτοστρωμένοι και υπήρχε πάντα κάποιος «χωροφύλαξ» που σε ρωτούσε γιατί βρίσκεσαι εκεί. Όταν του λέγαμε ότι ασχολούμασταν με τη λαογραφία, μπέρδευε τον  όρο με τη λαοκρατία και έπρεπε να του εξηγήσουμε τι εννοούμαι για να μας αφήσει να κάνουμε τη δουλειά μας», θυμάται η Ιωάννα Παπαντωνίου.
 
Ήταν αυτά τα ταξίδια, που την έκαναν να ανακαλύψει τον πλούτο της ελληνικής παράδοσης και την οδήγησαν έπειτα από χρόνια στη δημιουργία ενός λαογραφικό μουσείο. «Ήθελα να αφιερώσω την περιουσία που μου άφησε ο πατέρας μου, στη μνήμη του. Αρχικά, η σκέψη μου ήταν να δημιουργήσω ένα Λύκειο Ελληνίδων στο Ναύπλιο. Τελικά όμως αποφάσισα να ιδρύσω ένα Μουσείο». Το Μουσείο θα άνοιγε τελικά τις πύλες του το 1974 στο κτίριο που κάποτε στέγαζε τον φούρνο του παππού της.
Εν τω μεταξύ, το 1967 θα φύγει για το Λονδίνο για να σπουδάσει σκηνογραφία και ενδυματολογία στο Wimbledon School of Art του Λονδίνου. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα το 1970 θα κάνει την διπλωματική της εργασία με θέμα τις Βάκχες του Ευρυπίδη, θα την βάλει σε μια βαλίτσα και έπειτα  από παρότρυνση ενός φίλου θα επισκεφθεί τον σκηνοθέτη Αλέξη Σολομό. Εκείνος, βλέποντας τα σχέδια της  ενθουσιάζεται και της αναθέτει τα κοστούμια και τα σκηνικά της παράστασης «Τριαντάφυλλο στο στήθος» με την Μαίρη Αρώνη, κάνοντάς την, την πρώτη γυναίκα σκηνογράφο στο ελληνικό θέατρο. «Συνάντησα απίστευτες αντιδράσεις από τους τεχνικούς και τη διεύθυνση του θεατρικού τμήματος. Όταν όμως κατάλαβαν ότι γνώριζα καλά το αντικείμενο, δέχτηκαν να υλοποιήσουν τα σκηνικά όπως ακριβώς όπως τα ήθελα», εξηγεί σήμερα.
 
Από εκείνη την παράσταση και μετά η μία δουλειά φέρνει την άλλη. Την ίδια χρονιά θα δουλέψει για τα κοστούμια στον «Κοριό» του Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι και «Ορέστη» και τα δύο σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού. Θα ακολουθήσουν οι παραστάσεις «Μάνα Κουράγιο» και «Έμπορος της Βενετίας» με τον Αλέξη Μινωτή και την Κατίνα Παξινού και το «Όνειρο Καλοκαιρινής Νύχτας» με τον Κάρολο Κουν. Αυτήν την τελευταία ξεχωρίζει σαν την σημαντικότερη στιγμή της καριέρας της. «Ήταν μια έντονη εμπειρία. Μια δουλειά που θεωρώ, ίσως, την καλύτερη μου. Ήμουν κάθε βράδυ στο θέατρο, μαζί με τη βοηθό μου Ελίζα Πολυχρονιάδου. Κάθε Κυριακή μαζεύαμε τα ρούχα, κυρίως του Γιώργου Αρμένη που έπαιζε τον Πουκ, τα πλέναμε και τα επιστρέφαμε τη Δευτέρα» θυμάται. Ο Κάρολος Κουν είναι και ο άνθρωπος που ξεχωρίζει από όσους έχει συνεργαστεί στο θέατρο.
 
Για εκείνη το πιο συναρπαστικό πράγμα στην ενδυματολογία είναι η εξέλιξη του πατρόν. «Πώς δηλαδή ένα κομμάτι ύφασμα αρχικά τυλίγεται γύρω από το σώμα, στη συνέχεια αποκτά μια τρύπα για να περνά το κεφάλι, έπειτα προστίθενται μανίκια και διάφορα τρίγωνα για να καταστήσουν το σχήμα του πιο άνετο. Όσο απίστευτο κι αν φαίνεται, από αυτό το απλό ένδυμα προέκυψαν περίπλοκα σχέδια, όπως η ρεντινγκότα, το εφαρμοστό μανίκι και το ανδρικό παντελόνι» αναφέρει. Έμπνευση για την δουλειά της στο θέατρο υπήρξε πρώτα και πάντα η μόδα. «Δεν με επηρέασε κανένας σκηνογράφος. Αντίθετα με επηρέασε η κατά καιρούς μόδα αλλά και οι τοπικές ενδυμασίες άλλων χωρών όπως αυτές της Κίνας ή της Ινδίας που τις προσάρμοσα στις θεατρικές μου δημιουργίες. Πάντοτε σε συνεργασία με τον σκηνοθέτη, ακολουθώντας φυσικά και το δικό του όραμα».
 
Το ενδιαφέρον της για την μόδα δεν επηρέασε μόνο την δουλειά της στο θέατρο, αλλά και τις μελέτες της για τις παραδοσιακές φορεσιές, όπου ανακάλυψε τον ντουλαμά. Ένα ένδυμα που φορέθηκε στα Δυτικά Βαλκάνια την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και παραλλαγές του οποίου χρησιμοποίησε πολλές φορές στις θεατρικές παραστάσεις. «Θεωρώ τον ντουλαμά μεγαλοπρεπή εξαιτίας της διαφορετικότητας που παρουσιάζει το αχνάρι του. Η επιλογή των υλικών του, της διακόσμησης και η τοποθέτηση των ημικύκλιων συμμετρικών ή ασύμμετρων, δημιουργούν άπειρες μοναδικές παραλλαγές».
 
Επίτιμη διδάκτορας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, η Ιωάννα Παπαντωνίου έχει κατά καιρούς διδάξει στα Τμήματα Θεατρολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, του Πανεπιστημίου Πατρών και Πελοποννήσου, ενώ έχει τιμηθεί με το βραβείο της Aκαδημίας Αθηνών για την προσφορά της στην επιστήμη και το θέατρο αλλά και με το Lifetime Achievement Award της European Museum Academy. Όσο για το όραμα και τα επόμενα σχέδια της για το ΠΛΙ; « Είμαι σίγουρη ότι η νέα γενιά θα συνεχίσει το έργο μου, ακολουθώντας τις επιταγές της εποχής. Το μόνο που θα ήθελα είναι όποιος το αναλάβει να θυμάται ότι για μένα σημαντική είναι η ποιότητα και η ανθρώπινη κλίμακα».

Εγγραφή στο Newsletter

Εισάγετε το email σας για να εγγραφείτε στο newsletter

Σας ευχαριστούμε! Είμαστε χαρούμενοι που γίνατε συνδρομητής μας. Σας έχουμε στείλει ένα σύνδεσμο στο email που μας δώσατε. Παρακαλώ χρησιμοποιήστε αυτόν τον σύνδεσμο για να πιστοποιήσουμε το email σας και να ολοκληρώσετε την εγγραφή σας.
Αποδέχομαι τους όρους χρήσης Δες Όρους και Συνθήκες.